İnternetdə milyonlarla dollara satılan domen adları var. Bəzi ünvanlar isə dünyanın ən varlı insanları üçün belə əlçatmazdır.
Bunlardan biri Example.com domenidir.
İlk baxışdan bu ünvan adi bir internet saytı təsiri bağışlayır. Lakin onun arxasında internetin təhlükəsizliyi üçün yaradılmış maraqlı bir sistem dayanır.
Bəs niyə heç kim Example.com-u satın ala bilmir? Bunun səbəbi düşündüyünüzdən daha maraqlıdır.
Example.com niyə satışa çıxarıla bilməz?
Example.com adi kommersiya domeni deyil. Bu ünvan internetin texniki infrastrukturunda xüsusi məqsədlə qorunur.
Onun idarə olunması internet resurslarının koordinasiyasına cavabdeh olan IANA qurumunun nəzarətindədir.
1999-cu ilin iyununda yayımlanan RFC 2606 standartı bu məsələni rəsmiləşdirdi. Standarta əsasən, Example.com, Example.net və Example.org xüsusi istifadə üçün ayrıldı.
Bu ünvanlar texniki sənədlərdə, təlimatlarda və proqramlaşdırma nümunələrində istifadə olunur. Onları adi domenlər kimi qeydiyyatdan keçirmək və ya başqasına satmaq mümkün deyil.
Bu qadağanın arxasında hansı təhlükə dayanır?
İlk baxışda belə bir məhdudiyyət lazımsız görünə bilər. Axı, sadəcə nümunə göstərmək üçün istifadə olunan domeni niyə qorumaq lazımdır?
Cavab internet təhlükəsizliyi ilə bağlıdır.
Təsəvvür edin, proqramçı hazırladığı təlimatda uydurma bir internet ünvanından istifadə edir. Həmin ünvan sənədlərdə illərlə qalır.
Bir neçə il sonra başqa şəxs həmin domeni satın alır. Köhnə sənədləri izləyən proqramlar artıq yeni sahibin serverlərinə müraciət edə bilər.
Nəticədə məlumatlar yanlış ünvana göndərilə bilər. Bu vəziyyət həm təhlükəsizlik problemləri, həm də arzuolunmaz şəbəkə trafiki yarada bilər.
Example.com kimi qorunan domenlər məhz bu riskləri azaltmaq üçün mövcuddur.
Məsələn, proqramlaşdırma təlimatında [email protected] ünvanını görmək mümkündür. Bu ünvan real şirkətin e-poçt hesabı ilə qarışdırılmır.
Eyni qayda api.example.com kimi nümunə ünvanlara da aiddir.
Example.com yeganə qorunan ünvan deyil
RFC 2606 standartı yalnız üç domenlə məhdudlaşmır. Sənəddə xüsusi məqsədlər üçün ayrılmış başqa domen uzantıları da göstərilir.
Onların hər birinin fərqli vəzifəsi var:
- .example – texniki sənədlərdə və nümunələrdə istifadə olunur.
- .test – DNS sistemlərinin sınaqdan keçirilməsi üçün nəzərdə tutulub.
- .invalid – qəsdən etibarsız ünvanlar yaratmaq üçün istifadə edilir.
- .localhost – kompüterin özünə, yəni yerli sistemə yönəlir.
Bu uzantılar real domenlərlə qarışıqlığın qarşısını almağa kömək edir.
Beləliklə, proqramçılar nümunələr hazırlayarkən təsadüfən başqa şəxslərin domenlərindən istifadə etmirlər.
Maraqlıdır ki, Example.com həqiqətən işləyir
Example.com ünvanını brauzerinizə yazsanız, qarşınıza boş səhifə çıxmır. Sayt IANA tərəfindən təqdim edilən sadə məlumatlandırma səhifəsini göstərir.
Lakin burada vacib bir detal var. Bu sayt real proqramların işləməsi üçün nəzərdə tutulmuş test serveri deyil.
IANA istifadəçilərə Example.com-u tətbiqlər üçün etibarlı xidmət kimi qəbul etməməyi tövsiyə edir.
Hətta 2024-cü ilin sentyabrında bu domenlər üçün əlavə məhdudiyyətlər tətbiq edildi. POST, PUT, DELETE və PATCH kimi HTTP sorğuları deaktiv edildi.
Bu sorğular göndərildikdə server HTTP 405 xətası qaytarır. Yəni sayt nümunə göstərmək üçün yararlıdır, amma real tətbiq xidmətlərini əvəz etmir.
İnternetin ən maraqlı domenlərindən biri
Example.com ilk baxışdan xüsusi heç nə vəd etmir. Onun arxasında nə böyük texnologiya şirkəti, nə də bahalı kommersiya layihəsi dayanır.
Bununla belə, bu domen internetin təhlükəsiz işləməsində mühüm rol oynayır.
Ən maraqlısı isə onun hər kəs üçün əlçatan olmasıdır. Heç kim bu ünvanı öz adına keçirə bilməz.
Bəzən internetin ən dəyərli ünvanları satışda olanlar deyil. Onların dəyəri hamı üçün qorunmalarından gəlir.
